‘हा सदोबा लोकसभेत जायला निघालाय; याला मी शोकसभेत पाठवेन!’

1967 ची दक्षिण मुंबई लोकसभा निवडणूक

‘हा सदोबा लोकसभेत जायला निघालाय; याला मी शोकसभेत पाठवेन!’

भारतीय निवडणुकांच्या इतिहासात काही लढती केवळ मतांच्या आकड्यांपुरत्या मर्यादित राहत नाहीत. त्या लढती राजकीय इतिहासाला नवा वळण देतात, सत्तेच्या माजलेल्या साम्राज्याला हादरे देतात आणि एखाद्या सामान्य वाटणाऱ्या उमेदवाराला अचानक ‘जायंट किलर’ बनवतात.

1967 ची दक्षिण मुंबई लोकसभा निवडणूक अशीच एक ऐतिहासिक लढत होती.

एका बाजूला होते मुंबईच्या राजकारणावर प्रदीर्घ काळ आपली घट्ट पकड ठेवणारे काँग्रेसचे दिग्गज स. का. पाटील. मुंबईच्या राजकीय वर्तुळात त्यांचा दबदबा इतका मोठा होता की त्यांना ‘मुंबईचा अनभिषिक्त सम्राट’ म्हटलं जायचं. दुसऱ्या बाजूला होते कामगार चळवळीतून उभे राहिलेले, आक्रमक आणि झुंजार समाजवादी नेते जॉर्ज फर्नांडिस.

ही केवळ दोन उमेदवारांची निवडणूक नव्हती.

ही होती प्रस्थापित राजकीय साम्राज्य आणि रस्त्यावरच्या संघर्षातून उभ्या राहिलेल्या नेतृत्वामधली थेट टक्कर.

आणि या लढतीत आचार्य प्रल्हाद केशव अत्रे यांनी आपल्या खास मिश्कील, उपरोधिक आणि धारदार शैलीने स. का. पाटील यांच्यावर अक्षरशः शब्दांचे बाण सोडले.

अत्रेंच्या भाषणातील एक वाक्य तर आजही या निवडणुकीच्या इतिहासात ठळकपणे आठवलं जातं—

‘हा सदोबा… लोकसभेत जायला म्हणतोय, याला मी शोकसभेत पाठवेन!’

अत्रेंच्या या एका वाक्यात त्या काळच्या राजकीय वातावरणातील तणाव, विनोद आणि संघर्षाची तीव्रता सामावलेली होती.

पण अत्रे एवढ्यावरच थांबले नाहीत.

एका सभेत त्यांनी स. का. पाटील यांच्या जन्मतारखेवरूनही आपल्या खास शैलीत टोला लगावला.

ते म्हणाले—

‘मी 13 ऑगस्टला जन्माला आलो, 15 ऑगस्टला भारताला स्वातंत्र्य मिळालं. या दोन चांगल्या गोष्टींच्या मध्ये एक वाईट गोष्ट घडावी म्हणून 14 ऑगस्टला स. का. पाटील जन्माला आले!’

सभेत हास्याचे फवारे उडाले असतील; पण या विनोदामागे एक मोठा राजकीय संदेश दडला होता.

कारण स. का. पाटील हे त्यावेळी केवळ एक उमेदवार नव्हते. मुंबईच्या राजकारणात त्यांचा शब्द म्हणजे वजन, त्यांची भूमिका म्हणजे प्रभाव आणि त्यांची राजकीय ताकद म्हणजे काँग्रेसच्या संघटनात्मक सामर्थ्याचा एक मोठा आधार मानला जात होता.

दक्षिण मुंबई हा देखील काही साधासुधा मतदारसंघ नव्हता.

देशातील आर्थिक आणि औद्योगिक ताकदीचं प्रतीक असलेल्या मुंबईच्या या भागात उद्योगपती, व्यापारी, उच्चभ्रू वर्ग आणि प्रभावशाली नागरिकांची मोठी वस्ती होती. त्यामुळे या मतदारसंघाकडे संपूर्ण देशाचं लक्ष असायचं.

आणि अशा मतदारसंघात स. का. पाटील यांच्यासारख्या बलाढ्य नेत्याला आव्हान देणं म्हणजे राजकीय सिंहाच्या गुहेत प्रवेश करण्यासारखं होतं.

पण जॉर्ज फर्नांडिस घाबरले नाहीत.

कामगारांच्या प्रश्नांसाठी रस्त्यावर उतरलेला हा नेता आता थेट मुंबईच्या राजकीय सत्ताकेंद्राला आव्हान देत होता.

प्रचार वाढत गेला.

सभा रंगत गेल्या.

आरोप-प्रत्यारोपांची धार तीव्र होत गेली.

आणि अखेर मतपेट्या उघडल्या.

निकाल समोर आला…

आणि मुंबईच्या राजकारणाला अक्षरशः धक्का बसला.

स. का. पाटील पराभूत झाले.

जॉर्ज फर्नांडिस विजयी झाले.

हा केवळ एका उमेदवाराचा पराभव नव्हता.

हा मुंबईच्या राजकारणात दीर्घकाळ निर्माण झालेल्या एका प्रचंड राजकीय वर्चस्वाला बसलेला मोठा धक्का होता.

ज्यांना मुंबईचा ‘अनभिषिक्त सम्राट’ म्हटलं जात होतं, त्यांना एका कामगार नेत्याने निवडणुकीच्या मैदानात पराभूत केलं होतं.

जॉर्ज फर्नांडिस यांच्या या विजयाने त्यांना एक नवं नाव मिळालं—

‘जायंट किलर!’

कारण त्यांनी पराभूत केलेला नेता सामान्य नव्हता. तो मुंबईच्या राजकारणातील एक बलाढ्य चेहरा होता.

या निकालाने केवळ दक्षिण मुंबईचं राजकारण बदललं नाही, तर ‘प्रस्थापित नेत्याला आव्हान दिलं तर काय होऊ शकतं?’ याचं उदाहरण संपूर्ण देशासमोर उभं केलं.

मुंबईच्या आर्थिक सामर्थ्याचं प्रतीक असलेल्या दक्षिण मुंबईत घडलेला हा राजकीय उलटफेर देश-विदेशातील प्रसारमाध्यमांसाठीही मोठी बातमी ठरला.

एकीकडे दशकानुदशकं राजकीय प्रभाव निर्माण केलेला दिग्गज नेता…

आणि दुसरीकडे कामगारांच्या हक्कांसाठी लढत रस्त्यावरून संसदेकडे पोहोचलेला झुंजार नेता…

या दोन टोकांच्या संघर्षात मतदारांनी इतिहास लिहिला.

1967 च्या त्या निवडणुकीने एक गोष्ट कायमची अधोरेखित केली—

राजकारणात कोणाचंही साम्राज्य कायमचं नसतं.

आज जो नेता अजिंक्य वाटतो, तो उद्या पराभूत होऊ शकतो.

आज ज्याच्याकडे सत्तेची ताकद आहे, त्याच्याविरोधात उभा राहिलेला एखादा सामान्य कार्यकर्ता उद्या इतिहास घडवू शकतो.

आणि म्हणूनच 1967 मधील दक्षिण मुंबईची ही निवडणूक केवळ एक निवडणूक राहिली नाही.

ती बनली—

एका राजकीय साम्राज्याच्या अस्ताची सुरुवात,
एका झुंजार नेत्याच्या राष्ट्रीय उदयाची नांदी,
आणि भारतीय लोकशाहीच्या सामर्थ्याची अविस्मरणीय कहाणी!

स. का. पाटील यांचा पराभव आणि जॉर्ज फर्नांडिस यांचा विजय आजही भारतीय निवडणूक इतिहासातील सर्वाधिक नाट्यमय आणि लक्षवेधी लढतींपैकी एक म्हणून स्मरणात आहे.

कारण त्या दिवशी दक्षिण मुंबईच्या मतपेट्यांनी केवळ निकाल दिला नव्हता…

त्यांनी एका ‘अनभिषिक्त सम्राटाला’ आव्हान देत एका ‘जायंट किलर’चा जन्म घडवला होता!