शांतिसागर महाराज : दिगंबर परंपरेतील तेजस्वी महामुनि

सुकुमार चौगुले, कसबे डिग्रज, उद्योजक.

भारतीय अध्यात्माच्या प्रदीर्घ परंपरेत अनेक संत, ऋषी, साधकांनी आपले जीवन लोककल्याणासाठी अर्पण केले. त्यात दिगंबर जैन परंपरेतील शांतिसागर महाराज (वर्ष 1872 – 1955) हे एक अत्यंत पूज्य आणि स्मरणीय महामुनि ठरतात. त्यांच्या साधना, त्याग, संयम व धर्मप्रचारामुळे विसाव्या शतकात जैन समाजाला पुन्हा एकदा नवा आत्मविश्वास, नवे दिशा-दर्शन मिळाले.

प्रारंभिक जीवन

शांतिसागर महाराज यांचा जन्म इ.स. 1872 झाला. त्यांचे बाल्यनाव सतगुण असे होते. लहानपणापासूनच त्यांचा स्वभाव संयमी, धार्मिक व जिज्ञासू होता. सांसारिक सुख-सुविधांचा त्यांना मोह नव्हता. जैन धर्मग्रंथांबद्दल, उपवास, अहिंसा व साधनाबद्दल त्यांना गाढ ओढ होती.

दिगंबर दीक्षा

साध्या गृहस्थजीवनात त्यांचे मन स्थिर राहिले नाही. अखेर त्यांनी संसाराचा त्याग करून जैन दिगंबर परंपरेतील कठोर संयमस्वरूपी दीक्षा स्वीकारली.
दीक्षेने त्यांना ‘शांतिसागर’ हे नाव देण्यात आले.

दिगंबर परंपरेत दीक्षा घेणे म्हणजे वस्त्र, भौतिक वस्तू, सर्वस्वाचा त्याग करून नग्न अवस्थेत तपश्चर्या करणे.

त्यातूनच आत्मसाक्षात्काराचा मार्ग खुला होतो, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता.

तपश्चर्या आणि धर्मकार्य

शांतिसागर महाराज यांनी संपूर्ण आयुष्यभर पदभ्रमण (पायी भ्रमण) करून भारतभर धर्मप्रचार केला.

त्यांनी अनेक उपवास, निर्जला तप, कठोर संयम स्वीकारले.

त्यांच्या जीवनशैलीत अहिंसा, अपरिग्रह, सत्य आणि तप हेच केंद्रबिंदू होते.

त्यांनी महाराष्ट्र, कर्नाटक, उत्तर भारत अशा अनेक प्रदेशांत भ्रमण करून असंख्य लोकांना धर्ममार्गावर आणले.

विशेष योगदान

1. आचारसंहिता पुनरुज्जीवन – विसाव्या शतकात जैन दिगंबर संप्रदायात कठोर संयमी महामुनिंची परंपरा जवळजवळ लोप पावली होती. शांतिसागर महाराजांनी ती परंपरा पुन्हा जिवंत केली.

2. धर्मप्रचार – त्यांनी प्रवचनांद्वारे, ग्रंथप्रेमीद्वारे आणि साध्या जीवनशैलीद्वारे जैन समाजात नवा जागर निर्माण केला.

3. आध्यात्मिक प्रेरणा – त्यांच्या कडव्या साधनेने अनेक भव्य मंदिरांची, जिनालयांची स्थापना झाली. हजारो लोकांनी त्यांच्याकडून प्रेरणा घेऊन लहानमोठे त्याग व व्रत स्वीकारले.

व्यक्तिमत्त्वाची वैशिष्ट्ये

शांत, गंभीर आणि तेजस्वी मुखमंडल.

अत्यंत कमी बोलणे, पण बोललेले प्रत्येक वचन उपदेशमय.

त्यांच्या उपस्थितीत शांती व आध्यात्मिकता अनुभवायला मिळे.

कोणतेही मानवी लोभ, कीर्ती, सत्ता किंवा संपत्ती यांच्याकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष.

महापर्वाण

इ.स. 1955 मध्ये शांतिसागर महाराजांनी समाधी स्वीकारली. त्यांचा देहावसान क्षणसुद्धा संयम, समाधी आणि अध्यात्माने परिपूर्ण होता. आज त्यांना “दिगंबर परंपरेचे प्रथम आचार्य” मानले जाते.

निष्कर्ष

शांतिसागर महाराज यांचे जीवन हे संयम, त्याग आणि अहिंसेचा दीपस्तंभ आहे. त्यांनी विसाव्या शतकात जैन दिगंबर परंपरेला नवजीवन दिले. साध्या, पारदर्शक व कठोर तपस्वी जीवनातून त्यांनी दाखवून दिले की –
“सत्य आणि संयम या दोनच मूल्यांवर मानवी जीवनाचे सर्वोच्च सौंदर्य उभे राहू शकते.”

त्यामुळे आजही जैन समाज तसेच भारतीय अध्यात्मपरंपरेत त्यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते.

Author: Rajkiya Live

दिनेशकुमार ऐतवडे रा. समडोली ता. मिरज जि. सांगली हे गेल्या 25 वर्षांपासून पत्रकारिता क्षेत्रात आहेत. Bsc झाल्यानंतर शांतीनिकेतन मधून पत्रकारितेची पदवी घेतली. 1999 मध्ये त्यांनी लोकमत मधून आपल्या कामाला सुरुवात केली. त्यानंतर 1 एप्रिल 2000 ते 20 jully 2020 परेंत तरुण भारत च्या सांगली आवृत्ती मध्ये उपसंपादक पदावर काम केले. सध्या ते दैनिक जनप्रवास मध्ये उपसंपादक म्हणून काम करीत आहेत. राजकारण हा त्यांच्या मुख्य विषय आहे. सांगली, कोल्हापूर, आणि हातकणंगले लोकसभा मतदार संघावर त्यांनी भरपूर लिखाण केले आहे.