gold news : 1968 : सोन्यावर बंदी, पण तस्कर झाले मालामाल! : सीमेवर चीनविरुद्ध युद्ध धगधगत होते आणि दुसरीकडे देशाची अर्थव्यवस्था हादरून गेली होती. युद्धाच्या जखमा फक्त रणांगणावर नव्हत्या, तर त्या भारताच्या तिजोरीवरही उमटल्या होत्या. देशाकडे परकीय चलनाचा साठा झपाट्याने कमी होत होता. डॉलरची कमतरता इतकी गंभीर बनली होती की, भारतासमोर आर्थिक संकटाचे काळेकुट्ट ढग जमा झाले होते.
gold news : 1968 : सोन्यावर बंदी, पण तस्कर झाले मालामाल!
मोरारजी देसाई यांनीही आणली होती सोन्यावर बंदी
आज पुन्हा एकदा पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी देशवासियांना “एक वर्ष सोने खरेदी करू नका” असे भावनिक आवाहन केले आहे. कारण भारतात सोन्याची मागणी प्रचंड आहे. भारतीयांचा सोन्याशी असलेला भावनिक संबंध शतकानुशतके जुना आहे. लग्नसमारंभ असो, सणवार असो किंवा सुरक्षित गुंतवणूक — भारतीय घराघरात सोन्याला मानाचे स्थान आहे. पण हेच सोने भारताला मोठ्या प्रमाणात परदेशातून आयात करावे लागते आणि त्यासाठी अब्जावधी डॉलर खर्च करावे लागतात.
मोदींची अपेक्षा अशी आहे की, जर भारतीयांनी काही काळासाठी सोन्याची खरेदी कमी केली, तर देशाचे परकीय चलन वाचेल, डॉलरची बचत होईल आणि अर्थव्यवस्थेला मोठा दिलासा मिळेल.
पण भारताच्या इतिहासात अशी वेळ यापूर्वीही आली होती…
आणि त्यावेळी देशाचे अर्थमंत्री होते — मोरारजी देसाई!
सोन्याविरुद्ध सरकारची सर्वात मोठी मोहीम
१९६२ च्या युद्धानंतर भारत सरकार चिंतेत पडले होते. देशाची आर्थिक स्थिती डळमळीत झाली होती. त्या काळात भारतीय नागरिक मोठ्या प्रमाणावर सोने खरेदी करत होते. सरकारला वाटू लागले की, जर ही सोन्याची आयात थांबवली नाही, तर देशाची आर्थिक परिस्थिती आणखी बिकट होईल.
मोरारजी देसाई यांनी कठोर पाऊल उचलण्याचा निर्णय घेतला.
त्यांनी सोन्यावर निर्बंध आणण्यास सुरुवात केली.
हळूहळू एकामागोमाग एक कठोर निर्णय घेतले गेले —
सोन्याच्या व्यापारावर नियंत्रण आले…
बँकांचे गोल्ड लोन बंद झाले…
सोन्याच्या फॉरवर्ड ट्रेडिंगवर बंदी आली…
१४ कॅरेटपेक्षा जास्त दागिने तयार करण्यावर निर्बंध आले…
सोन्याची बिस्किटे आणि नाणी ठेवण्यावरही मर्यादा घालण्यात आल्या…
आणि अखेर १९६८ मध्ये लागू झाला — “गोल्ड कंट्रोल अॅक्ट”!
हा कायदा म्हणजे सरकारने भारतीयांच्या सोन्याच्या मोहावर लावलेला कठोर लगाम होता.
मोरारजी देसाई यांची भूमिका
मोरारजी देसाई यांना वाटत होते की,
भारतीयांनी सोन्याऐवजी देशाच्या विकासासाठी पैसा वापरला पाहिजे.
सोने खरेदी कमी झाली तर डॉलरची बचत होईल.
काळा पैसा आटोक्यात येईल.
देशाची अर्थव्यवस्था मजबूत बनेल.
त्यांच्या दृष्टीने हा निर्णय देशहितासाठी आवश्यक होता.
पण सरकारने आखलेले चित्र आणि प्रत्यक्ष वास्तव यात मोठी दरी होती.
आणि सुरू झाला काळाबाजाराचा काळ…
गोल्ड कंट्रोल अॅक्ट लागू झाल्यानंतर परिस्थिती अपेक्षेपेक्षा वेगळीच घडू लागली.
भारतीयांच्या मनातील सोन्याची ओढ कमी झाली नाही… उलट ती आणखी गडद झाली.
सोन्याची अधिकृत खरेदी कठीण होताच काळाबाजार फोफावू लागला.
दुबईमार्गे सोन्याची तस्करी वाढली…
समुद्रमार्गाने आणि गुप्त रस्त्यांनी देशात सोने येऊ लागले…
हवाला व्यवहार वाढले…
काळा पैसा फोफावला…
हजारो छोट्या सोनारांच्या हातातील रोजगार हिरावला गेला…
सरकारला वाटले होते की सोन्याचा प्रवाह थांबेल;
पण प्रत्यक्षात सोन्याने काळ्या बाजाराचे दरवाजे उघडले.
याच काळात हाजी मस्तान, करीम लाला यांसारख्या तस्करांचे साम्राज्य वाढल्याच्या कथा देशभर गाजू लागल्या. मुंबईच्या अंडरवर्ल्डच्या इतिहासात सोन्याच्या तस्करीचे हे पर्व विशेष चर्चिले जाते.
अखेर सरकारला घ्यावा लागला माघार
वर्षानुवर्षे हा कायदा वादाच्या भोवऱ्यात राहिला.
सरकारला लक्षात आले की, कठोर निर्बंध असूनही भारतीयांचे सोन्यावरील प्रेम कमी झाले नाही. उलट काळाबाजार अधिक मजबूत झाला.
आणि अखेर १९९० मध्ये व्ही. पी. सिंग सरकारने गोल्ड कंट्रोल अॅक्ट रद्द केला.
यानंतर भारतात सोन्याचा व्यापार खुला झाला…
आयातीचे नियम सैल झाले…
काळाबाजाराचा प्रभाव काही प्रमाणात कमी झाला…
आता पुन्हा इतिहासाची पुनरावृत्ती?
आज पुन्हा देश आर्थिक आव्हानांच्या उंबरठ्यावर उभा आहे.
जागतिक अस्थिरता, वाढते आयात बिल आणि डॉलरवरील दबाव यामुळे सरकार चिंतेत आहे. अशा वेळी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी देशवासियांना केलेले “सोने खरेदी टाळा” हे आवाहन अनेकांना त्या जुन्या इतिहासाची आठवण करून देत आहे.
फरक इतकाच आहे की,
आज सरकारने कायद्याचा कठोर बडगा उचललेला नाही…
पण देशहितासाठी भावनिक साद घातली आहे.
भारतीय जनता या आवाहनाला किती प्रतिसाद देते…
सोन्याची खरेदी खरोखर कमी होते का…
परकीय चलनाचा साठा वाढतो का…
हे सर्व येणारा काळच ठरवणार आहे.
पण इतिहास इतके मात्र सांगतो —
भारतीयांचे सोन्याशी असलेले नाते हे फक्त अर्थकारण नाही…
तर ते भावना, परंपरा आणि सुरक्षिततेच्या विश्वासाशी जोडलेले आहे
Author: Rajkiya Live
दिनेशकुमार ऐतवडे रा. समडोली ता. मिरज जि. सांगली हे गेल्या 25 वर्षांपासून पत्रकारिता क्षेत्रात आहेत. Bsc झाल्यानंतर शांतीनिकेतन मधून पत्रकारितेची पदवी घेतली. 1999 मध्ये त्यांनी लोकमत मधून आपल्या कामाला सुरुवात केली. त्यानंतर 1 एप्रिल 2000 ते 20 jully 2020 परेंत तरुण भारत च्या सांगली आवृत्ती मध्ये उपसंपादक पदावर काम केले. सध्या ते दैनिक जनप्रवास मध्ये उपसंपादक म्हणून काम करीत आहेत. राजकारण हा त्यांच्या मुख्य विषय आहे. सांगली, कोल्हापूर, आणि हातकणंगले लोकसभा मतदार संघावर त्यांनी भरपूर लिखाण केले आहे.
