मगदूम गल्लीतील तरुणांच्या प्रयत्नांमुळे धूळ-मातीआड दडलेला ऐतिहासिक ठेवा जगासमोर
शिरोळ तालुक्यातील आलास गावाच्या मातीत तब्बल 1200 वर्षांचा इतिहास पुन्हा एकदा जागा झाला आहे. काळाच्या ओघात धूळ, खडी आणि दुर्लक्षाच्या ढिगाऱ्याखाली दडलेली चालुक्यकालीन प्राचीन गणेशमूर्ती यंदाच्या गणेशोत्सवात प्रकाशात आली आणि एका गावाच्या मातीत दडलेला वैभवशाली इतिहास पुन्हा एकदा सर्वांसमोर आला.
कोल्हापूर जिल्ह्यातील शिरोळ तालुक्यातील आलास हे सुमारे 1800 वर्षांचा इतिहास आपल्या कुशीत जपून असलेले गाव. या गावातील मगदूम गल्ली परिसरात तब्बल 1200 वर्षे जुनी गणेशमूर्ती आणि नंदी आढळून आला आहे. काळ बदलला, पिढ्या बदलल्या, गावाचा चेहरामोहरा बदलला; मात्र या प्राचीन दगडांनी आपल्या अंगावर इतिहासाच्या असंख्य खुणा जपून ठेवल्या होत्या.
या ऐतिहासिक ठेव्याचे महत्त्व लक्षात येताच मगदूम गल्लीतील तरुणांनी पुढाकार घेतला. गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने त्यांनी परिसराची स्वच्छता केली. धूळ-माती आणि खडीच्या ढिगाऱ्याखाली दुर्लक्षित अवस्थेत असलेल्या मूर्तीला स्वच्छ केले. तिचे स्वरूप स्पष्ट झाल्यानंतर विधिवत पूजा आणि आरती करण्यात आली. त्यामुळे अनेक वर्षे दुर्लक्षित असलेला हा प्राचीन वारसा पुन्हा भक्ती, श्रद्धा आणि इतिहासाच्या प्रकाशात आला.
चालुक्यकालीन कलेची दुर्मीळ साक्ष
स्थानिक अभ्यासकांच्या माहितीनुसार, ही गणेशमूर्ती दाक्षिणात्य अर्थात द्राविड स्थापत्य-कला परंपरेशी संबंधित असून चालुक्यकालीन असण्याची शक्यता आहे. बदामी-हंपीच्या चालुक्य परंपरेतील कलाशैलीची छाप या मूर्तीवर दिसून येते. चतुर्भुज असलेली ही गणेशमूर्ती डाव्या सोंडेची आहे.
शेकडो वर्षांच्या ऊन-पावसाने आणि काळाच्या झळांनी मूर्तीची मोठ्या प्रमाणावर झीज झाली आहे. तरीही तिच्या अंगावरील शिल्पकलेच्या खुणा आजही भूतकाळाची साक्ष देताना दिसतात. हा केवळ दगड नाही, तर शेकडो वर्षांचा सांस्कृतिक प्रवास आपल्या डोळ्यांसमोर उभा करणारा इतिहासाचा जिवंत दस्तऐवज आहे.
कोपेश्वर मंदिरापूर्वी आलासमध्ये मंदिरांची परंपरा?
आलासच्या इतिहासाची पाने चाळली तर या भागातील प्राचीन मंदिर परंपरेचे अनेक संदर्भ समोर येतात. खिद्रापूरचे जगप्रसिद्ध कोपेश्वर मंदिर उभारण्याच्या सुमारे दोनशे वर्षांपूर्वी चालुक्यांनी आलास परिसरात अनेक मंदिरे उभारली होती, अशी माहिती स्थानिक अभ्यासकांकडून दिली जाते.
मात्र काळाच्या ओघात या मंदिरांची पडझड झाली. वास्तू जमीनदोस्त झाल्या आणि मंदिरांमध्ये वापरलेले अनेक दगड पुढील काळात घरांच्या बांधकामासाठी वापरले गेले. इतिहासाच्या भव्य वास्तूंचे अवशेष हळूहळू सामान्य जीवनाचा भाग बनले आणि त्यांच्या मागे दडलेली ऐतिहासिक कहाणी विस्मृतीत गेली.
कदाचित म्हणूनच आज आलासच्या गल्लीबोळात एखादा दगड, एखादा कोरीव अवशेष किंवा एखादी मूर्ती दिसली, तरी तिच्या मागे कित्येक शतकांचा इतिहास दडलेला असण्याची शक्यता आहे.
गणेशासमोर नंदी का?
या ठिकाणी आढळलेल्या गणेशमूर्तीसोबत नंदी विराजमान असल्याने सुरुवातीला ग्रामस्थांमध्येही संभ्रम निर्माण झाला होता. ही मूर्ती गणेशाची नसून नरसिंह किंवा ब्रह्मदेवाची असावी, अशी चर्चा होती.
मात्र उपलब्ध ऐतिहासिक कागदपत्रे आणि स्थानिक अभ्यासकांच्या संशोधनाच्या आधारे ही मूर्ती गणेशाचीच असल्याचे स्पष्ट झाले.
मग गणेशमूर्तीसोबत नंदी कसा?
यामागेही इतिहासाची एक वेगळी कहाणी असल्याचे सांगितले जाते. या ठिकाणी पूर्वी असलेल्या मूळ शिवमंदिरातील पिंड कालांतराने नष्ट झाल्यामुळे आज त्या परिसरात प्राचीन गणेशमूर्तीसोबत नंदी विराजमान असल्याचे अनोखे दृश्य पाहायला मिळते.
एका बाजूला गणरायाची मूर्ती आणि समोर नंदी… हे दृश्य प्रथमदर्शनी आश्चर्यचकित करणारे असले, तरी त्यामागे शेकडो वर्षांच्या इतिहासाची पाऊलखुणा दडलेली आहे.
धुळीत हरवलेला इतिहास तरुणांनी शोधला
इतिहास अनेकदा मोठ्या संग्रहालयांमध्ये किंवा राजवाड्यांमध्येच सापडतो असे नाही. तो कधी एखाद्या जुन्या वाड्याच्या भिंतीत असतो, कधी गावाच्या एखाद्या कोपऱ्यात पडलेल्या दगडात असतो आणि कधी धूळ-मातीच्या ढिगाऱ्याखाली शांतपणे आपली ओळख जपून बसलेला असतो.
आलासमधील ही गणेशमूर्ती त्याचेच उदाहरण आहे.
ज्या मूर्तीवर वर्षानुवर्षे धूळ साचली होती, तिचे महत्त्व ओळखून मगदूम गल्लीतील तरुणांनी स्वच्छतेचा हात पुढे केला. गणेश चतुर्थीच्या मंगल वातावरणात त्यांनी परिसर स्वच्छ केला आणि या प्राचीन गणरायाची आरती केली.
ही केवळ स्वच्छता नव्हती;
ही आपल्या पूर्वजांनी दिलेल्या वारशाशी पुन्हा जोडली जाणारी एक भावनिक नाळ होती.
मोरे गल्लीतही शिलाहारकालीन गणेशमूर्ती
आलासच्या ऐतिहासिक वैभवाची आणखी एक बाजू यानिमित्ताने समोर आली आहे. गावातील मोरे गल्लीत शिलाहार घराण्याच्या काळातील आणखी एक प्राचीन गणेशमूर्ती असल्याचेही समोर आले आहे.
म्हणजेच आलासच्या मातीत केवळ एक-दोन शिल्पांचा नव्हे, तर विविध राजवटींच्या काळातील सांस्कृतिक आणि धार्मिक परंपरेचा मोठा वारसा दडलेला असण्याची शक्यता आहे.
इतिहास जपण्याची नवी सुरुवात
गणेशोत्सव हा केवळ उत्सव, सजावट आणि आरतीचा सोहळा नाही; तो आपल्या संस्कृतीशी आणि परंपरेशी नाते जोडण्याचा दिवसही आहे. याच भावनेतून आलासमधील तरुणांनी केलेला हा प्रयत्न विशेष ठरतो.
शेकडो वर्षे शांतपणे उभ्या असलेल्या गणरायाला त्यांनी केवळ धूळ झटकून स्वच्छ केले नाही, तर त्याच्यासोबत दडलेला इतिहासही समाजासमोर आणला.
आज या मूर्तीसमोर उभे राहिल्यावर कदाचित मनात एकच विचार येतो—
कितीतरी पिढ्या आल्या आणि गेल्या… कितीतरी राजवटी बदलल्या… मंदिरांची पडझड झाली… दगडांनी घरांचा आकार घेतला… पण इतिहास मात्र त्या दगडांमध्ये जिवंत राहिला.
आणि आज, त्याच इतिहासाला नव्या पिढीने पुन्हा हात दिला आहे.
आलासमधील मगदूम गल्लीतील तरुणांनी दाखवून दिले आहे की, आपल्या गावाच्या मातीत दडलेला वारसा शोधण्यासाठी मोठ्या मोहिमेची गरज नसते; गरज असते ती इतिहासाकडे पाहण्याच्या संवेदनशील नजरेची आणि आपल्या मातीबद्दलच्या अभिमानाची.
गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने उजेडात आलेली ही 1200 वर्षे जुनी गणेशमूर्ती त्यामुळे केवळ एक प्राचीन शिल्प राहत नाही;
ती आलासच्या वैभवशाली इतिहासाची, आपल्या पूर्वजांच्या कलेची आणि नव्या पिढीच्या जागृत संवेदनशीलतेची साक्ष बनते.
आज धुळीतून बाहेर आलेला हा गणराय जणू गावाला एकच संदेश देतोय—
“इतिहास विसरू नका… कारण तुमच्या पायाखालील मातीमध्येच तुमच्या पूर्वजांची ओळख दडलेली आहे!”
Author: Rajkiya Live
दिनेशकुमार ऐतवडे रा. समडोली ता. मिरज जि. सांगली हे गेल्या 25 वर्षांपासून पत्रकारिता क्षेत्रात आहेत. Bsc झाल्यानंतर शांतीनिकेतन मधून पत्रकारितेची पदवी घेतली. 1999 मध्ये त्यांनी लोकमत मधून आपल्या कामाला सुरुवात केली. त्यानंतर 1 एप्रिल 2000 ते 20 jully 2020 परेंत तरुण भारत च्या सांगली आवृत्ती मध्ये उपसंपादक पदावर काम केले. सध्या ते दैनिक जनप्रवास मध्ये उपसंपादक म्हणून काम करीत आहेत. राजकारण हा त्यांच्या मुख्य विषय आहे. सांगली, कोल्हापूर, आणि हातकणंगले लोकसभा मतदार संघावर त्यांनी भरपूर लिखाण केले आहे.
Related
